Ważnym zapisem Konwencji FAIR jest wymaganie nałożone przez polskiego sygnatariusza na zadeklarowany wkład polski w budowę ośrodka FAIR, aby co najmniej połowa wnoszonej kwoty była wydana na budowane w Polsce elementy infrastruktury ośrodka oraz na przygotowywaną aparaturę eksperymentalną do planowanych badań. Wnoszony w ten sposób wkład w budowę ośrodka FAIR przez międzynarodowych partnerów przedsięwzięcia nosi nazwę wkładu rzeczowego.

Po podpisaniu Konwencji FAIR oraz wyznaczeniu przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego polskiego udziałowca w spółce FAIR GmbH (Uniwersytet Jagielloński), powołano w Uniwersytecie Jagiellońskim zespół (Rada Udziałowca w spółce FAIR GmbH oraz Biuro Projektu FAIR), który między innymi zawiera kontrakty na budowę w Polsce wkładów rzeczowych. Takie podejście pozwala na wykorzystanie środków przeznaczonych na udział Polski w projekcie FAIR, również na rozwój w Polsce nowatorskich rozwiązań i technologii w przemyśle oraz w badaniach naukowych.

Przyznane przez FAIR Council do realizacji przez polskiego udziałowca zadania na wkłady rzeczowe pokrywają obecnie ponad 95% kwoty zadeklarowanej w Konwencji FAIR przez Polskę. Polski wkład można podzielić na dwa obszary:

• infrastrukturę badawczą,
• aparaturę badawczą (eksperymenty). 

Polski wkład rzeczowy w infrastrukturę badawczą ośrodka FAIR to głównie urządzenia kriogeniki dla akceleratorów, których projektowaniem i budową zajmuje się Politechnika Wrocławska (PWr) w ramach następujących kontraktów:

1. Kontrakt BPL, który polega na zaprojektowaniu, zbudowaniu, dostarczeniu do ośrodka FAIR oraz zamontowaniu kriogenicznego systemu bocznikowego dla akceleratora SIS100 został z sukcesem zakończony. System został odebrany i Udziałowcowi wręczono certyfikat. System ten jest pierwszym systemem dystrybucji helu do magnesów nadprzewodzących, w którym w pojedynczej osłonie próżniowej zachodzi równoczesny transport płynów kriogenicznych oraz dystrybucja prądu przepływającego przez nadprzewodnikowe kable z wewnętrznym systemem chłodzenia. W sumie 26 kilkunastometrowych linii systemu wyprodukowano w Polsce i przetransportowano do ośrodka FAIR. Wszystkie przeszły pozytywnie testy akceptacyjne. Szczegóły realizowanych wkładów rzeczowych.

2. W ramach kontraktów FEEDBOX oraz CLB, PWr zaprojektuje, zbuduje oraz dostarczy do ośrodka FAIR skrzynie zasilające, które będą połączone ze skrzyniami przepływu prądu (CLB), tworząc część opracowanego systemu kriogeniki w sektorze 5 akceleratora SIS100. Skrzynie są częścią wysoce złożonej instalacji kriogenicznej i elektrycznej. Szczegóły realizowanych wkładów rzeczowych.

3. Obecnie realizowany jest kontrakt, którego celem jest zaprojektowanie, zbudowanie, dostarczenie do ośrodka FAIR oraz zamontowanie systemu kriogeniki lokalnej dla separatora cząstek (SFRS). Ten skomplikowany w swoim przebiegu system podzielony jest na 9 odgałęzień a jego zadaniem jest dostarczenie skroplonego helu od głównej skraplarki FAIR do poszczególnych kriostatów separatora, w których magnesy nadprzewodzące stabilizowane są termicznie w kąpieli skroplonego helu. W 2024 roku uzgodniono zmniejszenie zakresu przedmiotu umowy do dwóch najbardziej pilnych gałęzi, tzw. T i P, przy jednoczesnym zwrocie pozostałych sześciu gałęzi do Spółki FAIR (z tego trzech priorytetowych do realizacji FirstScience), przekazaniu do spółki FAIR GmbH części środków pieniężnych oraz przeniesiono kolejne gałęzie do ewentualnego zrealizowania przez stronę polską po zakończeniu fazy FirstScience. Szczegóły realizowanych wkładów rzeczowych.

Zadania w ramach wkładów rzeczowych w infrastrukturę akceleratorową realizuje jeszcze Politechnika Gdańska: Elektroniczne urządzenia testujące magnesy dipolowe oraz magnesy kwadrupolowe dla akceleratora SIS100 Szczegóły realizowanych wkładów rzeczowych.

Firma PREVAC zrealizowała wkład rzeczowy w infrastrukturę akceleratorową: Opracowanie i produkcja detektorów SEM GRID 4 różnych modeli wraz z okablowaniem do przeprowadzania testów w próżni. Szczegóły realizowanych wkładów rzeczowych.

Polski wkład rzeczowy w aparaturę badawczą ośrodka FAIR obejmuje urządzenia dla wszystkich czterech filarów programu badawczego zaplanowanego w ośrodku FAIR, a realizowanych w ramach następujących międzynarodowych zespołów naukowych:

1. APPA (Atomic, Plasma Physics and Applications - fizyka atomowa, fizyka plazmy i stosowana)

   • Dla badań zespołu APPA naukowcy z Instytutu Fizyki UJ zrealizowali już kontrakt na przebudowę systemu wygrzewania pierścienia akumulacyjnego CRYRING. Szczegóły realizowanych wkładów rzeczowych.
   • Trwają uzgodnienia kontraktu, którego wykonawcą będzie zespół naukowców z Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach na budowę spektrometru typu Von Hamos dla promieniowania X.

2. CBM (Compressed Baryonic Matter - skompresowana materia barionowa)

   • Dla badań zespołu CBM, naukowcy z Instytutu Fizyki UJ we współpracy z Politechniką Krakowską oraz firmą ZUGIL S.A. w Wieluniu zrealizowali już kontrakt na zaprojektowanie, konstrukcję oraz zmontowanie wysokiej precyzji ramy dla kalorymetru elektromagnetycznego wykorzystywanego w eksperymencie HADES. Szczegóły realizowanych wkładów rzeczowych.

   • Inny zespół naukowców z Instytutu Fizyki UJ rozpoczął realizację dwóch kontaktów na wkłady rzeczowe do aparatury badawczej eksperymentu CBM. W ramach pierwszego kontraktu zaprojektowane oraz wyprodukowane będą płyty elektroniki czołowej dla odczytu detektora wierzchołka do rekonstrukcji śladów cząstek naładowanych w pobliżu punktu produkcji. Celem drugiego kontraktu jest opracowanie procedur testowych dla płyt odczytu detektora wierzchołka. Szczegóły realizowanych wkładów rzeczowych.

   • Naukowcy z Akademii Górniczo-Hutniczej zrealizowali kontrakt na wyprodukowanie i przetestowanie specjalnie zaprojektowanych dla detektora wierzchołka układów scalonych typu ASIC o wysokim stopniu integracji z sukcesem. W 2025 roku wkład rzeczowy został zakończony i odebrany przez FAIR. Udziałowiec otrzymał na Radzie Spółki w lipcu tego roku certyfikat wykonania wkładu rzeczowego.

   • Grupa naukowców z Politechniki Warszawskiej zakończyła negocjacje dotyczące założeń technicznych wkładu rzeczowego do eksperymentu CBM, którego celem jest dostarczenie oprogramowania do płyt odczytu elektroniki czołowej dla detektora wierzchołka. W 2026 roku podpisano odpowiednie umowy.

3. NUSTAR (NUclear STructure, Astrophysics and Reactions – struktura jądrowa, astrofizyka i reakcje)

   • Grupa naukowców z Instytutu Fizyki Jądrowej PAN negocjuje założenia techniczne wkładu rzeczowego do jednego z eksperymentów zespołu NUSTAR o akronimie HISPEC/DESPEC badającego strukturę jądra przy pomocy spektroskopii promieniowania γ o wysokiej rozdzielczości. Kontrakt ten obejmował będzie cztery zadania, które dotyczą zarówno strony technicznej przygotowywanego eksperymentu jak i oprogramowania akwizycji danych.

4. PANDA (Proton Annihilation at Darmstadt – anihilacja protonu w Darmstadt)

   • Dla planowanych badań zespołu PANDA, naukowcy z Instytutu Fizyki UJ rozpoczęli realizację kontraktu, którego celem jest budowa precyzyjnego detektora rekonstrukcji śladów cząstek, którego konstrukcja będzie oparta na detektorach słomkowych. W ramach tego kontraktu będzie również zaprojektowany i wykonany system umocowania detektora oraz dystrybucji gazu i wysokiego napięcia. Szczegóły realizowanych wkładów rzeczowych.

   • Naukowcy z Akademii Górniczo-Hutniczej we współpracy z naukowcami z Instytutu Fizyki UJ realizują kontrakt na zaprojektowanie i wykonanie specjalnego układu elektronicznego typu ASIC oraz płyt odczytu dla detektora słomkowego. Szczegóły realizowanych wkładów rzeczowych.

   • Grupa naukowców z Narodowego Centrum Badań Jądrowych opracowuje system sterowania wiązką tarczy klastrowej. System ten składał się będzie z układu elektronicznego koniecznego do obsługi źródła wiązki klastra, absorbera wiązki klastrów oraz koniecznego oprogramowania. Szczegóły realizowanych wkładów rzeczowych.

Współpraca Wydziału FAIS z przemysłem